Uzun yıllar önce, dünya genelindeki enerji dengelerindeki dönüşüm ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyeli üzerine bir şeyler konuşmaya başladığımızda, genellikle temkinli bir sessizlikle karşılaşıyorduk. O dönemlerde Ulusal Kanal’daki “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme getirmek, ülkemizin geleceği adına bir sorumluluk paylaşma çabasıydı. Ancak günümüzde, TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanmış bir mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konudaki ilgisi, toryum hakkındaki tartışmaların artık somut bir temele oturduğunu ortaya koymaktadır. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini, bilimsel sorumluluk, vatanseverlik ve topluma karşı duyduğumuz vicdani sorumluluk çerçevesinde, savunma sanayii bağlamında derinlemesine düşündürmeye çalışacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların sona yaklaşması ve jeopolitik sorunların yarattığı arz güvenliği endişeleri nedeniyle köklü bir değişim sürecindedir. Rüzgâr ve güneş enerjisi önemli bulunmakta, ancak modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik alt yapıların gereksinim duyduğu süreklilikteki “baz yük” enerjisini tek başına sağlamaktan uzak kalmaktadır. Bu durum, nükleer enerjiyi tekrar gündemimizin merkezine itmiştir.

Son yirmi yılda Türkiye, jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda savunma sanayinde önemli bir büyüme yaşamıştır. 2025 yılı itibarıyla sektörün 10 milyar doları aşan ihracatı ve rekor seviyedeki Ar-Ge harcamaları, teknoloji geliştirme kapasitemizin ne denli ilerlediğinin bir göstergesidir. Fakat bu dev endüstriyel kapasite, kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi enerji yoğun alt yapılar için elektrik ve termal ısı talebini yükseltmiştir.

Sektörel elektrik tüketiminin boyutlarını daha iyi anlayabilmek için sayılarla konuşmak önemlidir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh seviyesine ulaşmaktadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi çalışmaları bu rakamı çok daha ileri taşımaktadır. MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların da benzer yoğunlukta enerji talepleri olduğu açıkça görülmektedir. Türk Savunma Sanayisi’nin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin elektrik ihtiyacının geleneksel yollarla ulusal şebekeden sağlanması, savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) senaryolarında telafisi mümkün olmayan riskler taşımaktadır. Bu sorunun üstesinden gelmenin tek yolu, “ada modunda” otonom çalışabilen mikroşebekeler inşa etmektir. Ve bu mikroşebekelerin ana kaynağı, hiç şüphesiz toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JELOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha bol bulunan, nükleer silah yapımına elverişli olmayan, uzun ömürlü ve düşük radyoaktif atık üreten stratejik bir madendir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya çapında mevcut toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin küresel dağılımında Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin yataklarına sahip ülkeler arasında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervin 380 bin ton civarında olduğu rapor edilmektedir. Ancak, Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş ölçekli jeolojik öngörüleri, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaları da içerecek şekilde Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğunu göstermektedir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını on yıllar boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahiptir. Bu toprakların altında yatan bu zenginlik, bir lütuf değil, onu işlemek için gereken bilimsel güç ve iradeyi we göstermemiz için bize bırakılmış bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, doğrudan uranyum-235 gibi bölünebilen bir yakıt kullanmaktan daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirir. Toryum-232 “doğurgan” bir elementtir. Reaktör içinde bir nötron emerek Toryum-233’e, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde son bir beta bozunumuna uğrayarak bölünebilir uranyum-233’e dönüşmektedir.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en büyük öncüsü, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibidir. Arık hocanın öncülüğünü üstlendiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcıdan elde edilen proton demeti, reaktörün içindeki ağır bir metal hedefe çarptırılarak yoğun bir nötron akışı çıkarır ve güç kaynağını oluşturur. Sistem, fiziksel olarak “kritik-altı” seviyelerde tasarlanmıştır ve acil durum anında hızlandırıcının enerji kesilmesi durumunda proton akışı kesilir, nötron kaynağı devre dışı kalır ve fisyon reaksiyonu hızla durur. Bu pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde rastlanan erime kazalarını teorik olarak imkânsız kılmaktadır.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu kelimeleri yazarken içimiz buruk, vicdanımız ise mahcup. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken yaşadığı şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar boyunca duraksatmış, bu topraklardaki bilimsel ilerlemeyi kanlı bir bıçak gibi kesmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu uranyum-233’e dönüştürmeyi başarabilen ve bu öngörüleri somut projelere uygulayabilen nadir bilim insanlarından biriydi.

Kazadan sonra eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arkasında sabotaj olasılığını ve Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist güçlerin etkisini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık hocamızın bu sarsıcı itirafı, yıllar geçse de kulaklarımızda yankılanmaktadır. Bu dosya, Kaşif Kozinoğlu, Uğur Mumcu ve Muhsin Yazıcıoğlu dosyalarında sergilenen cesur, kararlı ve vatansever tavırla, Adalet ve İçişleri Bakanlıklarımızca yeniden incelenmeli ve titizlikle ele alınmalıdır. Çünkü bir milletin bilim insanlarına sahip çıkması, onları koruması ve katiller